Schoolprenten van de Maatschappij tot Nut van 't Algemeen


Prenten met voorstellingen van bordeelbezoek, oorlogsgeweld, publieke lijfstraffen en andere minder geschikte taferelen werden in vroeger eeuwen door schoolmeesters uitgereikt aan kleine kinderen. Veranderende pedagogische denkbeelden aan het einde van de Verlichting hebben ertoe geleid dat rond 1800 een ander soort prenten werd vervaardigd, zogeheten schoolprenten of 'leerzaame prentjens voor de jeugd'.

De vroegste schoolprentenseries zijn ontstaan door toedoen van de 'Maatschappij tot Nut van 't Algemeen', een zeer invloedrijke maatschappelijke organisatie die zich destijds inzette voor de vernbetering van het volksonderwijs. Zij streefde ernaar de traditionele kinderprenten te vervangen: niet alleen de 'onzedelijke' met erotische of gewelddadige taferelen, maar ook de in haar ogen 'nietsbeduidende' met stadsgezichten of genretaferelen. De schoolprenten van de Maatschappij tot Nut van 't Algemeen moesten vooral kennis en deugdzaamheid bevorderen, geheel passend bij de opkomende braafheidscultuur van de 19e eeuw. De schoolprenten zijn de kleine voorlopers van de latere schoolwandplaten. Daarom worden ze ook op deze plaats behandeld.

Betekenis van Nutsprenten in relatie tot andere educatieve platen.

Het is duidelijk dat Nutsprenten invloed hebben gehad op de traditionele volks- en kinder-prenten die men vaak aan kinderen cadeau deed, zowel binnenschools als buitenschools. Nutsprenten hebben echter ook hun betekenis in de ontwikkelingshistorie van visuele onderwijsmiddelen, ondanks het feit dat er weinig bekend is over het daadwerkelijk gebruik in de schoolpraktijk. Teneinde de Nutsprenten binnen deze onderwijshistorische ontwikkeling een plaats te kunnen geven, wordt de volgende indeling gehanteerd: educatieve boek-platen, handplaten en wandplaten. De Duitse termen hiervoor zijn: Buchbilder, Handbilder en Wandbilder.
De opkomst van deze drie typen educatieve platen is zeer globaal chronologisch te situeren als respectievelijk tweede helft 18e eeuw, eerste helft 19e eeuw en tweede helft 19e eeuw.

De afmetingen van (Nuts)kinderprenten waren: A4 tot A3 met bescheiden tekst als bijschrift.
De afmetingen van de wandplaten waren: vanaf ruim A3 tot A1 met grote afbeelding zonder tekst, hooguit een titel.

De schoolprenten van het Nut waren educatieve handplaten die hooguit door enkele kinderen tegelijk bekeken konden worden, door ze in handen te houden of voor zich op tafel te leggen. Voor klassikaal onderwijs waren ze dus minder geschikt.  Bij de wandplaat houdt de onderwijzer klassikaal een vertelling. Vanaf 1900 doet de wandplaat zijn intrede in de schoollokalen. Hierover vindt u uitgebreide informatie op de pagina’s over Aardrijkskunde, Geschiedenis en Biologie op deze site. 

De Nutsprenten nader bekeken...

De Maatschappij tot Nut van 't Algemeen heeft in totaal zestig schoolprenten laten uitgeven in drie reeksen. De eerste Nutsprentenreeks telde in totaal 34 prenten: een basisreeks met dertig prenten en een supplement met vier prenten. De uitgave begon in 1800 en de laatste prent van de basisreeks werd in 1820 uitgegeven. De dertig prenten van de basisreeks werden in de rechterbovenhoek voorzien van de lettercode A tot en met Z (de letter J werd overgeslagen, zoals gewoonlijk in die tijd) en vervolgens AA tot en met EE.  In 1833 werd, op basis van oude onderwerpen, daaraan een supplement van vier prenten toegevoegd, die aangeduid werden met de lettercodes *A tot en met *D

Hieronder ziet u een selectie uit de eerste Nutsprentenreeks. We beginnen met een overzicht van de 34 prenten.


code A:   zeden: karakteristiek van mensen uit diverse landen en werelddelen

Dit was de meest geliefde schoolprent uit de Eerste Nutsreeks.

 

Dit is prent *C (supplement): nationale historie: beroemde Nederlandse mannen en vrouwen ( heruitgave van prent H)